اثرات اجتماعی خشکسالی بر شالیکاران شهرستان رشت

b2ap3_thumbnail_IMG11384259.jpgچکیده

هدف این تحقیق توصیفی- پیمایشی، بررسی اثرات اجتماعی خشکسالی بر شالیکاران شهرستان رشت می‌باشد. جامعه آماری آن شامل کلیه شالیکاران شهرستان رشت (84772N=) بود که حجم نمونه با استفاده از جدول حداقل حجم نمونه کرجی- مورگان تعیین شد (400n=) که این تعداد با روش نمونه‌گیری تصادفی متناسب با حجم جامعه، انتخاب شد. ابزار تحقیق شامل پرسشنامه‌ای طراحی شده است که برای اندازه‌گیری اثرات جتماعی پنج مؤلفه (آسیب‌های اجتماعی، بهداشت و تغذیه، اثرات روحی و روانی خشکسالی، اختلافات اجتماعی و فقر در جامعه) در نظر گرفته شد. روایی صوری و محتوایی پرسشنامه با نظر اصلاحی متخصصین و کارشناسان تأیید شد. پایایی آن از ضریب آلفای کرونباخ 79/0 محاسبه شد، که نشان‌دهنده پایایی پرسشنامه است. تجزیه و تحلیل داده‌ها با استفاده از نرم‌افزارهای Spssv19 صورت گرفت. نتایج نشان داد که اثرات روحی روانی و اختلافات اجتماعی از مهم‌ترین پیامدهای اجتماعی هستند. همچنین با افزایش تحصیلات، اثرات حاصل از خشکسالی (اجتماعی) کاهش می‌یابد و هرچه سن کشاورزان بیشتر باشد، نسبت به خشکسالی مقاوم‌تر می‌باشند و اثرات اجتماعی خشکسالی کاهش می‌یابد.

 مقدمه

هرچند وقوع مکرر خشکسالی موجب شده که این بحران، برای کشاورزان به‌عنوان یک پدیده جدید مطرح نباشد، اما پیچیدگی عوامل زمینه‌ساز و درهم تنیدگی پیامدهای منفی ناشی از خشکسالی، این پدیده را به یکی از دغدغه‌های اصلی کشاورزان در مناطق دارای شرایط بحرانی، تبدیل نموده است (Ben et al., 2008). علاوه بر آن، وقوع خشکسالی‌های قبلی و آثار تبعات ناشی از آن، موجب افزایش آسیب‌پذیری جوامع روستایی در مقابل خشکسالی کنونی گردیده است (Fara, 2001). به‌نحوی که در برخی از این جوامع، تلاش برای بقا، چالش اساسی بسیاری از خانوارهای آسیب‌پذیر از خشکسالی را تشکیل می‌دهد (Ben et al., 2008). این امر، شناخت ماهیت آسیب‌پذیری کشاورزان و خانوارهای آنان را ضروری می‌سازد، چرا که تبیین آسیب‌پذیری و عوامل اثرگذار بر آن، عامل کلیدی در کاهش اثربخش خسارات خشکسالی به‌شمار می‌رود (Keni, 2008).
خشکسالی در اکثر کشورها هرچند سال یک‌بار به علت محدودیت منابع آب و کاهش میزان نزولات جوی به وقوع می‌پیوندد. متوسط میزان بارندگی در کشور ما که در یکی از مناطق خشک و نیمه‌خشک جهان قرار گرفته 252 میلی‌متر است که نسبت به میانگین جهانی بسیار پایین است (علیزاده، 1380) و همین امر باعث شده که کشور در سال‌های اخیر با مشکلات کمبود آب به‌صورت جدی‌تری مواجه شود. محدودیت منابع آب از یک سو و برداشت بی‌رویه از این منابع از سوی دیگر باعث شده که این ماده حیاتی در ایران به‌عنوان یکی از مهم‌ترین ارکان توسعه کشور قلمداد شود و توسعه سایر بخش‌ها وابسته به بهره‌برداری درست و پایدار از آن باشد.
شهرستان رشت کشت برنج فعالیت اصلی زراعی آن محسوب می‌شود و این گیاه نسبت به بقیه محصولات زراعی به شرایط آب و هوایی خاصی نیاز دارد. کشور ما به دلیل نازل بودن ریزش‌های جوی و نامناسب بودن پراکنش زمانی و مکانی آن، در زمره کشورهای خشک و نیمه‌خشک جهان قرار دارد و در این شرایط به دلیل رشد جمعیت، گسترش شهرنشینی و توسعه بخش‌های اقتصادی (کشاورزی و صنعت) تقاضا برای آب روز به روز افزایش می‌یابد. به عقیده بسیاری از متخصصان هواشناسی حتی استان‌های شمالی کشور و از جمله گیلان در سال‌های آینده با کمبود شدید آب مواجه بوده و این کمبود آب بیش از هر چیز متوجه شالیزارها خواهد بود (ابرشهر، 1387). بنابراین مطالعه و شناسایی اثرات اقتصادی و اجتماعی خشکسالی بر شالیکاران از اهمیت و صرورت بالایی برخوردار است. به بیان دیگر به نظر می‌رسد نخستین گام ضروری برای مقابله با خشکسالی و تعدیل تبعات نابسامان آن، می‌رسد که شناخت و درک دقیق خود خشکسالی و تأثیرات آن به‌ویژه در مناطق روستایی به دلیل آسیب‌پذیری بیشتر مردم این مناطق است تا بتوان راهکارهای متناسبی را به منظور مقابله با این پدیده و تأثیرات زیان‌بار آن ارائه نمود.
 
روش تحقیق
تحقیق حاضر از لحاظ پارادایم غالب تحقیق جزء تحقیقات کمی می‌باشد زیرا در جهت کمی و عددی کردن واقعیت‌ها و حقایق از طریق کنترل متغیرها و استفاده وسیع از علم آمار است. روش تحقیق از لحاظ هدف کاربردی می‌باشد زیرا تحقیقات کاربردی به سمت کاربرد عملی دانش هدایت می‌شود همچنین از لحاظ کنترل متغیرها توصیفی، پیمایشی، مقطعی است و از لحاظ نحوه گردآوری داده‌ها جزء تحقیقات میدانی می‌باشد. جامعه آماری این مطالعه شالیکاران شهرستان رشت می‌باشد که طبق آمار سال 1393، 84772 نفر می‌باشند و صفت مشترک جامعه مورد بررسی شالیکار بودن است. نمونه آماری در این مطالعه 400 شالیکار شهرستان رشت می‌باشد. حجم نمونه از جدول حداقل حجم نمونه کرجی- مورگان (Krejcie and Morgan, 1970) انتخاب شد، البته جامعه 84772 نفر است که این حجم از جامعه در جدول کرجی- مورگان تعیین نشده است، بنابراین برای بالا بردن دقت از جامعه 100000 نفری که نمونه تعین شده آن 384 نفر است، حجم نمونه اقتباس شد، که برای پایین آوردن خطا 400 نمونه در این مطالعه در نظر گرفته شد. همچنین با توجه به متفاوت بودن تعداد شالیکاران در هر یک از شش بخش شهرستان رشت تعداد نمونه مورد مطالعه در هر بخش مشخص شد. روش نمونه‌گیری، خوشه‌ای تصادفی متناسب با حجم جامعه است. در این تحقیق برای انجام مطالعات میدانی از پرسشنامه استفاده گردیده است. بدین ترتیب که بر اساس اهداف و سؤالات تحقیق ابزار جمع‌آوری تحقیق یعنی پرسشنامه طراحی گردید. پرسشنامه به عنوان یکی از متداولترین ابزارهای جمع‌آوری داده در تحقیقات پیمایشی می‌باشد، که متشکل از مجموعه‌ای پرسش‌های هدف‌دار می‌باشد که با بهره‌گیری از مقیاس‌های گوناگون، نظر، دیدگاه و بینش یک فرد پاسخگو را مورد سنجش قرار می‌دهد (دانایی فرد، 1387). داده‌های مورد نیاز این تحقیق توسط پرسشنامه که ابزار پژوهش این مطالعه می‌باشد از جامعه آماری شالیکاران شهرستان رشت گردآوری شده است. این پرسشنامه شامل دو بخش است. بخش اول شامل پرسش‌هایی است که مشخصات فردی شالیکاران را بررسی می‌کند. این گویه‌ها شامل جنس، سن، میزان تحصیلات، سابقه فعالیت کشاورزی می‌باشد. بخش دوم این پرسشنامه از گویه‌هایی تشکیل شده است که جهت بررسی راه‌کارهای آموزشی- ترویجی و اثرات اجتماعی خشکسالی طراحی شده‌اند.
به منظور بررسی مناسب پایایی پرسشنامه، از روش آلفای کرونباخ (با استفاده از نرم افزار SPSS) استفاده شده است. با استفاده از داده‌های به‌دست آمده پرسشنامه به کمک نرم‌افزار آماری میزان ضریب اعتماد با روش آلفای کرونباخ محاسبه شد که عدد 0/79 به‌دست آمد. در این تحقیق، برای تحلیل داده‌های به‌دست آمده از نمونه‌ها، از آماره‌های توصیفی شامل فراوانی، درصد، میانگین و انحراف معیار استفاده گردیده است. این تحلیل‌ها با استفاده از نرم‌افزار آماری SPSS19 انجام شده است.

نتایج و بحث
در این بخش، توزیع فراوانی شاخص‌های اثرات اجتماعی ارائه شده است (جدول ۱). در رابطه با مؤلفه آسیب‌های اجتماعی، گویه "روی آوردن به مشاغل کاذب و غیر قانونی"؛ در رابطه با مؤلفه بهداشت و تغذیه، گویه "تغییر الگوی مصرف خانوار به سمت کالاهای ضروری با قیمت کمتر"؛ در رابطه با مؤلفه اثرات روحی روانی خشکسالی، گویه "افزایش برخوردها میان کشاورزان برای دستیابی به آب"؛ در رابطه با مؤلفه اختلافات اجتماعی، گویه " کاهش توان همیاری و همکاری بین کشاورزان در فعالیت‌های گروهی"؛ در رابطه با مؤلفه فقر در جامعه، گویه "افزایش فقر در بین کشاورزان"؛ در بالاترین رتبه‌ها قرار گرفتند.
برای رتبه‌بندی مولفه‌های مربوط به اثرات اجتماعی، نیز گویه‌های هر یک از این مولفه‌ها با یکدیگر جمع گردیدند و نمره به‌دست آمده به‌عنوان نمره هر یک از مولفه‌ها در نظر گرفته شد. مؤلفه اختلافات اجتماعی (با میانگین 59/4) در بالاترین رتبه و بهداشت و تغذیه (با میانگین 65/3) در پایین‌ترین رتبه قرار گرفتند.
نتایج نشان داد که بین متغیرهای سطح بهداشت وتغذیه (95 درصد)، اثرات روحی و روانی (99 درصد) و اختلافات اجتماعی (99 درصد) ارتباط منفی و معنی‌داری وجود دارد. بین متغیرهای آسیب اجتماعی (99 درصد)، اختلافات اجتماعی (99 درصد) و فقر (99 درصد) ارتباط مثبت و معنی‌داری وجود دارد. بین متغیرهای آسیب اجتماعی (99 درصد)، سطح بهداشت وتغذیه (99 درصد)، اثرات روحی و روانی (95 درصد) و فقر (99 درصد) ارتباط منفی و معنی‌داری وجود دارد.
بر اساس اولویت بندی اثرات اجتماعی، سه گویه روی آوردن به مشاغل کاذب و غیر قانونی، افزایش برخوردها میان کشاورزان برای دستیابی به آب، کاهش توان همیاری و همکاری بین کشاورزان در فعالیتهای گروهی و تغییر الگوی مصرف خانوار به سمت کالاهای ضروری با قیمت کمتر، بیشترین اهمیت را در بین اثرات موجود در منطقه مورد مطالعه داشتند. نتایج این تحقیق با نتایج تحقیق صبحانی نسب (۱۳۸۸)، شرفی و زرافشان (۱۳۸۹) و رضایی و حسینی (۱۳۸۹) همسو می‌باشد. بنابراین بر اساس نتایج به دست آمده ۱- ساز و کارهایی همچون اعطای وام‌های بلاعوض و یا کم بهره براساس وضعیت معیشتی خانوارها و اعمال نظارت بر نحوه توزیع این وام‌ها به‌منظور اطمینان از توزیع عادلانه تسهیلات ۲- توجه بیشتر دولت به صندوق بیمه محصولات کشاورزی به‌عنوان ساختاری مؤثر در کاهش بحران از طریق پرداخت به‌موقع خسارات ۳- توجه و حمایت همه جانبه از اشتغال و اختصاص بودجه و اعتبارات کافی به منظور اشتغال‌زایی در منطقه مورد مطالعه ۴- گسترش تنوع شغلی و ایجاد منابع کسب درآمدهای متفرقه همچون صنایع دستی و ۵- تقویت صندوق‌های اعتباری محلی و مانند آن در اولویت برنامه‌ها و اقدامات سازمان‌ها و نهادهای ذیربط، پیشنهاد می‌شود.

جدول ۱-توزیع فراوانی شاخص‌های اثرات اجتماعی

جدول ۲-رابطه بین مولفه‌های اثرات اجتماعی و برخی متغیرهای تحقیق

 

جدول ۳- مقایسه اثرات اجتماعیبر اساس تحصیلات

منابع
1. ابرشهر، م. 1387. واکنش ارقام بومی و اصلاح شده برنج به تنش خشکی. پایان‌نامه کارشناسی ارشد، دانشکده کشاورزی، دانشگاه گیلان.
2. رضایی، ر. و حسینی، س. م. 1389. واکاوی و تبیین تأثیر خشکسالی بر مناطق روستایی شهرستان زنجان (مطالعه موردی: روستای حاج آرش). فصلنامه پژوهش‌های روستایی، سال اول، شماره 3، صفحات 109- 130.
3. شرفی، ل. و زرافشانی، ک. 1389. سنجش آسیب‌پذیری اقتصادی و اجتماعی کشاورزان در برابر خشکسالی (مطالعه موردی: گندم‌کاران شهرستان‌های کرمانشاه، صحنه و روانسر). فصلنامه پژوهش‌های روستایی، شماره 4، زمستان 89، صفحات 129- 154.
4. صبحانی نسب، ی. 1388. اثرات زیست محیطی و ا قتصادی- اجتماعی خشکسالی، مجموعه مقالاتهمایش منطقه‌ای بحران آب و خشکسالی، رشت، دانشگاه آزاد اسلامی رشت، صفحات 795- 799.
5. علیزاده، ا. 1380. خشکسالی و ضرورت افزایش بهره‌وری آب. فصلنامه خشکی و خشکسالی، شماره 2، صفحه 7.
Ben, E., Gray, M. and Hunter, B. 2008. Social and Economic impacts of drought on farm families and rural communities. Submission from the Austtralian institute of family studies. Submission number 234.
Fara, K. 2001. How Natural are ‘Natural Disasters’? Vulnerability to Drought of Communal Farmers in Southern Namibia. Risk Management, 3(3), PP: 47- 63.
Keni, P. 2008. Impact of drought on the Social Well-being of rural communities and farm families. Submission to the expert Social panel, Submission number 143.

محقق: فاطمه حسنی ­افشار

Share this article:

">
امتياز دهيد:
بازاریابی درونی
اصول مدیریت جانشین پروری