اثرات اقتصادی خشکسالی بر شالیکاران شهرستان رشت

b2ap3_thumbnail_farhangnews_176047-508334-1453961520.jpgچکیده
هدف اين تحقيق توصيفي- پيمايشي، بررسی اثرات اقتصادی خشکسالی بر شالیکاران شهرستان رشت می­باشد. جامعه آماری آن شامل کلیه شالیکاران شهرستان رشت (84772N=) بود که حجم نمونه با استفاده از جدول حداقل حجم نمونه کرجی- مورگان تعیین شد (400n=) که این تعداد با روش نمونه­گیری تصادفی متناسب با حجم جامعه، انتخاب شد. ابزار تحقیق شامل پرسشنامه ای طراحی شده است که برای اندازه­گیری اثرات اقتصادی چهار مؤلفه (هزینه­های تولید، کاهش تولید، توان اقتصادی، خروج از بخش کشاورزی) در نظر گرفته شد. روایی صوری و محتوایی پرسشنامه با نظر اصلاحی متخصصین و کارشناسان تأیید شد. پایایی آن از ضریب آلفای کرونباخ 0/79 محاسبه شد، که نشان­دهنده پایایی پرسشنامه است. تجزیه و تحلیل داده­ها با استفاده از نرم­افزارهای Spssv19 صورت گرفت. از مهم­ترین اثرات اقتصادی کاهش تولید و کاهش توان اقتصادی بود همچنین با افزایش تحصیلات، اثرات حاصل از خشکسالی (اقتصادی) کاهش می­یابد و هرچه سن کشاورزان بیشتر باشد، نسبت به خشکسالی مقاوم­تر می­باشند و اثرات اقتصادی خشکسالی کاهش می­یابد.

مقدمه

هر پیشامد طبیعی غیرمترقبه و در مواردی ناگهانی که موجبات تضعیف و نابودی توانمندی‌های اقتصادی، اجتماعی و فیزیکی مانند خسارات جانی و مالی، تخریب تأسیسات زیرب نایی، منابع اقتصادی و زمینه‌های زوال اشتغال جامعه را فراهم آورد، به عنوان بلای طبیعی قلمداد می‌شود (کشاورز و کرمی، 1387). خشکسالی یکی از مهم‌ترین بلایای طبیعی است که همواره زندگی انسان‌ها را مورد تهدید قرار داده است. بروز خشکسالی‌های مکرر در ایران در طول سال‌های اخیر، فشارهای سنگینی را بر کشور وارد کرده است. جوامع روستایی و عشایری به واسطه نحوه معاش متکی بر کشاورزی و دامداری بیشتر در معرض این آسیب‌ها قرار دارند (افخم ابراهیمی و حسینی، 1386). این پدیده به دلایلی همچون گستردگی وسیع‌تر، دربرگیری جمعیت بیشتر، ناملموس و بلندمدت بودن تأثیرات آن، تداوم و میزان خسارت حاصل از آن، همواره توجه انسان را بیش از سایر پدیده‌های طبیعی به خود معطوف ساخته است (رحیمی و خالدی، 1379). به هر حال، خشکسالی گونه‌ای نرمال و برگشت پذیر از اقلیم محسوب می‌شود، که البته برخی به اشتباه آن را رخدادی تصادفی و نادر در نظر می‌گیرند. این پدیده ممکن است در تمامی نواحی حتی در محیط‌های مرطوب و نیمه مرطوب نیز به وقوع بپیوندد، هر چند،

مشخصات و میزان آن می‌تواند از یک منطقه به منطقه دیگر بسیار متفاوت باشد (IFAS, 2008). بررسی‌های انجام شده نشان می‌دهد که خشکسالی از نظر فراوانی وقوع و مدت، وسعت، تلفات جانی، اثرات اقتصادی، آثار اجتماعی و آثار شدید در دراز مدت نسبت به سایر بلایای طبیعی اولویت داشته و مخاطره‌آمیزتر است (Wilhite and Wood, 2001). در سال‌های اخیر تشدید پدیده خشکسالی و کم‌آبی در استان‌های شمالی و بهره‌برداری از طرح‌های متعدد توسعه منابع آب در حوضه آبریز رودخانه سفیدرود، علاوه بر مشکلاتی از قبیل توزیع نامناسب جریان آب رودخانه‌های داخلی و مصرف بالای آب در اراضی شالیزاری، سبب ایجاد معضلاتی برای شالیکاران شده است (شکری، ۱۳۸۹). در این تحقیق سعی گردید این مشکلات تحت عنوان اثرات اقتصادی مورد بررسی و شناسایی قرار گیرد تا بتوان با برنامه‌ریزی مناسب، برای کاهش این اثرات اقدام گردد.

روش تحقیق
تحقیق حاضر از لحاظ پارادایم غالب تحقیق جزء تحقیقات کمی می‌باشد زیرا در جهت کمی و عددی کردن واقعیت‌ها و حقایق از طریق کنترل متغیرها و استفاده وسیع از علم آمار است. روش تحقیق از لحاظ هدف کاربردی می‌باشد زیرا تحقیقات کاربردی به سمت کاربرد عملی دانش هدایت می‌شود همچنین از لحاظ کنترل متغیرها توصیفی، پیمایشی، مقطعی است و از لحاظ نحوه گردآوری داده‌ها جزء تحقیقات میدانی می‌باشد. جامعه آماری این مطالعه شالیکاران شهرستان رشت می‌باشد که طبق آمار سال 1393، 84772 نفر می‌باشند و صفت مشترک جامعه مورد بررسی شالیکار بودن است. نمونه آماری در این مطالعه 400 شالیکار شهرستان رشت می‌باشد. حجم نمونه از جدول حداقل حجم نمونه کرجی- مورگان (Krejcie and Morgan, 1970) انتخاب شد، البته جامعه 84772 نفر است که این حجم از جامعه در جدول کرجی- مورگان تعیین نشده است، بنابراین برای بالا بردن دقت از جامعه 100000 نفری که نمونه تعین شده آن 384 نفر است، حجم نمونه اقتباس شد، که برای پایین آوردن خطا 400 نمونه در این مطالعه در نظر گرفته شد. همچنین با توجه به متفاوت بودن تعداد شالیکاران در هر یک از شش بخش شهرستان رشت تعداد نمونه مورد مطالعه در هر بخش مشخص شد. روش نمونه‌گیری، خوشه‌ای تصادفی متناسب با حجم جامعه است. در این تحقیق برای انجام مطالعات میدانی از پرسشنامه استفاده گردیده است. بدین ترتیب که بر اساس اهداف و سؤالات تحقیق ابزار جمع‌آوری تحقیق یعنی پرسشنامه طراحی گردید. پرسشنامه به عنوان یکی از متداولترین ابزارهای جمع‌آوری داده در تحقیقات پیمایشی می‌باشد، که متشکل از مجموعه‌ای پرسش‌های هدف‌دار می‌باشد که با بهره‌گیری از مقیاس‌های گوناگون، نظر، دیدگاه و بینش یک فرد پاسخگو را مورد سنجش قرار می‌دهد (دانایی فرد، 1387). داده‌های مورد نیاز این تحقیق توسط پرسشنامه که ابزار پژوهش این مطالعه می‌باشد از جامعه آماری شالیکاران شهرستان رشت گردآوری شده است. این پرسشنامه شامل دو بخش است. بخش اول شامل پرسش‌هایی است که مشخصات فردی شالیکاران را بررسی می‌کند. این گویه‌ها شامل جنس، سن، میزان تحصیلات، سابقه فعالیت کشاورزی می‌باشد. بخش دوم این پرسشنامه از گویه‌هایی تشکیل شده است که جهت بررسی راه‌کارهای آموزشی- ترویجی و اثرات اقتصادی خشکسالی طراحی شده‌اند.
به منظور بررسی مناسب پایایی پرسشنامه، از روش آلفای کرونباخ (با استفاده از نرم افزار SPSS) استفاده شده است. با استفاده از داده‌های به‌دست آمده پرسشنامه به کمک نرم‌افزار آماری میزان ضریب اعتماد با روش آلفای کرونباخ محاسبه شد که عدد 79/0 به‌دست آمد. در این تحقیق، برای تحلیل داده‌های به‌دست آمده از نمونه‌ها، از آماره‌های توصیفی شامل فراوانی، درصد، میانگین و انحراف معیار استفاده گردیده است. این تحلیل‌ها با استفاده از نرم‌افزار آماری SPSS19 انجام شده است.


 نتایج و بحث
در این بخش، توزیع فراوانی شاخص‌های اثرات اقتصادی ارائه شده است. همانگونه که در جدول 1 مشاهده می‌گردد، در رابطه با مؤلفه هزینه‌های تولید، گویه " افزایش هزینه‌های درون مزرعه‌ای "؛ در رابطه با مؤلفه کاهش تولید، گویه " کاهش درآمد حاصل از تولید برنج"؛ در رابطه با مؤلفه توان اقتصادی، گویه " افزایش میزان بدهی شخصی (فامیل، فروشندگان نهاده‌ها و غیره)"؛ در رابطه با مؤلفه خروج از بخش کشاورزی، گویه " افزایش بیکاری و کاهش اشتغال"؛ در بالاترین رتبه‌ها قرار گرفتند.
بر اساس یافته‌های حاصل از تحقیق مشخص گردید که بین متغیرهای هزینه‌های تولید، کاهش تولید و خروج از بخش کشاورزی با متغیر میزان تحصیلات رابطه منفی معنی‌دار در سطح 99 درصد وجود دارد درحالی‌که بین متغیر توان اقتصادی با میزان تحصیلات رابطه مثبت معنی‌دار در سطح 99 درصد وجود دارد. بین متغیرهای کاهش تولید، توان اقتصادی و خروج از بخش کشاورزی با متغیر سن رابطه معنی‌دار در سطح 99 درصد وجود داشت. این ارتباط در متغیرهای کاهش تولید و توان اقتصادی مثبت و در متغیر خروج از بخش کشاورزی منفی بوده است. نتایج حاکی از ارتباط مثبت و معنی دار متغیرهای هزینه تولید و کاهش تولید با سابقه کشاورزی در سطح 99 درصد می‌باشد. (جدول ۲).
نتایج حاصل از آزمون F نشان داد که بین اثرات اقتصادی بر اساس مدرک تحصیلی افراد تفاوت معنی‌دار در سطح 99 درصد وجود داشت (جدول ۳).
خشکسالی سبب افزایش هزینه‌های درون مزرعه‌ای از جمله استفاده از موتور برقی یا بنزینی برای پمپاژ آب از چاه می‌شود. همچنین برای تأمین آب مزارع در زمان خشکسالی هزینه‌های درون مزرعه‌ای افزایش می‌یابد. با توجه به کمبود آب کشاورز ناچار می‌شود سطح کشت خود را کاهش دهد چون قادر به تأمین آب مزرعه خود نمی‌باشد. با کاهش درآمد کشاورزان افزایش بدهی آنها به خویشاوندان و فروشندگان و یا صاحبان کارخانه برنجکوبی بیشتر می‌شود و باعث می‌شود کشاورز محصول خود را زودتر از برداشت به فروش برساند. همچنین بدهی به سازمان‌های دولتی و بانک‌ها بیشتر می‌شود و کشاورز قادر به پاسخگویی قروض خود نخواهد بود. کشاورز دست از کشاورزی می‌کشد و افزایش بیکاری در مناطق روستایی را در پی خواهد داشت.
نتایج نشان داد که بین سن شالیکاران و اثرات اقتصادی در سطح 95 درصد ارتباط منفی و معنی‌داری وجود دارد در حالی‌که بین سن و اثرات اجتماعی در سطح 99 درصد رابطه منفی و معنی‌داری وجود دارد. به معنای دیگر با افزایش سن کشاورزان، اثرات اقتصادی و اجتماعی خشکسالی کاهش می‌یابد. همچنین بین میزان تحصیلات و اثرات اجتماعی و همچنین بین میزان تحصیلات و اثرات اقتصادی در سطح 99 درصد ارتباط منفی معنی‌داری وجود دارد. این بدان معنی است که با افزایش تحصیلات، اثرات حاصل از خشکسالی (اقتصادی، اجتماعی) کاهش می‌یابد. نتایج همچنین نشان داد که بین سابقه و اثرات اجتماعی در سطح 99 درصد و بین سابقه و اثرات اجتماعی در سطح 95 درصد ارتباط مثبت و معنی‌داری وجود دارد. بدین معنی که با افزایش سابقه اثرات اجتماعی و اقتصادی خشکسالی کاهش می‌یابد.


جدول ۱-توزیع فراوانی شاخص‌های اثرات اقتصادی


b2ap3_thumbnail_1Picture1.jpg

جدول ۲-رابطه بین مولفه‌های اثرات اقتصادی و برخی متغیرهای تحقیق

 

b2ap3_thumbnail_2Picture2.jpg

جدول ۳- مقایسه اثرات اقتصادی بر اساس تحصیلات

b2ap3_thumbnail_3Picture2.jpg

 

منابع

.1افخم‌ابراهیمی، آ. و حسینی، م. 1386. بررسی اثرات زیست‌محیطی، اقتصادی و اجتماعی خشکسالی و راهکارهای مقابله با آن در جامعه عشایری ایران، اولین همایش سازگاری با کم‌آبی دانشگاه تهران، ص 136.

.2رحیمی، ح. و خالدی، ه. 1379. بحران آب در جهان و ایران و راه‌های مقابله با آن. مجموعه مقالات اولین کنفرانس ملی بررسی راهکارهای مقابله با کم آبی و خشکسالی (جلد دوم)، انتشارات جهاد دانشگاهی کرمان، اسفند 1379، صفحات 82- 92.

.3شکری، م. ۱۳۸۹. بررسی پیامدهای زیست‌محیطی، اقتصادی و اجتماعی خشکسالی و میزان تأثیر راهکارهای اعمال شده در راستای تعدیل پیامدهای فوق در استان سیستان و بلوچستان از دیدگاه کشاورزان. پایان‌نامه کارشناسی ارشد، دانشکده کشاورزی، دانشگاه آزاد اسلامی واحد علوم و تحقیقات تهران.

.4کشاورز، م.، کرمی، ع. و زمانی، غ. 1389. آسیب‌پذیری خانوارهای کشاورز از خشکسالی: مطالعه موردی. فصلنامه علوم ترویج و آموزش کشاورزی ایران، جلد 6، شماره 2، صفحات 15- 32.

5.IFAS. (2008). What is Drought? The disaster handbook, National Edition, University of Florida.

6.Wilhite, D. and Wood, D. 2001. Revisiting Drought Relief and Management Efforts in the West: Have we Learned from the Past? Journal of the West, Vol. 40, No. 3, pp.18- 25.

محقق : فاطمه حسنی ­افشار

 

Share this article:

">
امتياز دهيد:
اصول مدیریت جانشین پروری
نقش ایزو 26000 در برنامه توسعه پایدار پسا 2015